A liberdade construída
Lonxe de calquera casualidade, a narrativa de ficción, cando está construída con rigor e conciencia histórica, pode chegar a ser un auténtico manual de antropoloxía social. Así acontece ao abordar a conquista da liberdade persoal dunha muller galega entre o medio e o tardo franquismo. “Soño de liberdade”, de Marisa Castro Cerceda, publicado por Hércules de Edicións, é unha mostra clara desa capacidade: 229 páxinas nas que a autora articula literatura e análise sociolóxica para ofrecer un retrato preciso e contextualizado do mundo rural galego, manifestación dun oficio literario sólido.
A protagonista da ficción, como foron moitos casos reais, nacera nunha aldea a mediados do século XX, en plena posguerra, nun tempo no que da muller só se agardaba que puidese casar, coidar do home, ter fillos, atender a casa e traballar no que fixese falta. Algunhas ata conseguían ir á escola, pero a maioría, como moito, debuxaban o seu nome e conseguían sumar e restar contando polos dedos. No rural, o conservadorismo era aínda máis asfixiante ca na cidade. Nas aldeas nunca pasa nada, dicíase. E nesa aparente quietude agochábanse as cadeas máis invisibles e máis resistentes.
Porque as cadeas eran con peche férreo. As mulleres non podían independizarse nin traballar fóra da casa, ter unha conta no banco nin viaxar sen autorización do pai, do home ou dun irmán. Fumar estaba mal visto, vivir cun home sen estar casada era indecente, o divorcio non existía e o aborto penalizábase co cárcere. O adulterio feminino levaba á prisión e á perda da custodia dos fillos; o masculino, non. Un home podía dar os fillos en adopción sen consultar coa nai. As viúvas tiñan un titor legal. As casadas con estranxeiros perdían a nacionalidade e quedaban apátridas. Unha muller tiña obriga de usar saias; o pantalón, se acaso, debía ir cuberto por elas para conservar a decencia.
Nese marco social, a novela narra a batalla que a protagonista tivo que manter para saír do círculo de submisión en que vivían a súa nai e mais a súa avoa: o considerado “ciclo da feminidade”. Unha loita que non se gaña soa nin de calquera maneira. Acadouse mediante o estudo e a rebeldía. Pero tamén —e isto é o que a historia deixa entrever con honestidade— mediante certa dose de sorte:
a sorte de ter quen a animase,
de atopar a persoa axeitada,
de que as circunstancias fosen doadas.
Porque a liberdade desta muller non foi un agasallo. Construíuna por si mesma desde a formación académica, desde o coñecemento que lle abriu portas que outros quería pechadas. O estudo non foi só un medio para traballar fóra do fogar ou para casar coa persoa que amaba: foi o instrumento coa que ela mesma se tallou como suxeito libre nun mundo que a concibía só como obxecto.
A ficción contada faise no tempo do covid 19, cando o confinamento lle devolve á protagonista a sensación crúa e brutal da ausencia de liberdade, agora provocada polo medo e aumentada pola incerteza. Un peche que é tamén unha apertura: remata a conversa coa xornalista e queda aberto coñecer o proceso de consolidación e incremento da soberanía persoal nos tempos que seguiron.
A liberdade, a independencia persoal ou colectiva, como demostra “Soño de liberdade”, nunca se herda. Constrúese. Para iso, hai que saber como. Algo que Marisa Castro debe seguir contándonos.