Literatura | Mineiros de sombras

“Mineiro de luz”, acertou a definir, en fermosa metáfora o mestre e amigo, candidato ao Día das Letras Galegas, Miguel González Garcés, o traballo poético, esa cala nas cavernas do ser á procura da revelación e do coñecemento. Porén, hoxe toca falar dos mineiros de sombras, dos que deixaron a vista, a saúde e algunhas veces a vida nas tobeiras. No Guntín da miña infancia sobrevivía unha mina de ferro do tempo dos romanos. Lembro os mineiros lavándose no río (significativamente nomeado “Ferreira”), chapoteando espidos entre risas obscenas, mentres a auga se tinguía da cor vermella do po incrustado na súa pel.

O taxista que me leva de Ponferrada a Páramo del Sil foi mineiro e a medida que rebasamos bocaminas, graveiras e lavadoiros abandonados, vai referindo a súa experiencia, curta, de só ano e medio, porque o derrube que se abateu xusto detrás del deixouno sen fala unha semana e sen forza nin vontade de volver para sempre.

Cada xornada, subidos nunha vagoneta metálica, descendían apertados uns contra outros. Tremían as rodas nos raíles, a luz dos cascos abría fendas na escuridade e o aire facíase máis cargado canto máis se adentraban. “Ás veces tardabamos máis de media hora en chegar ao posto de traballo. E outro tanto para saír”, comenta. No fondo da mina, o espazo era exiguo. Horas e horas oprimidos, encurvados, de xeonllos ou tombados para seguir a veta da hulla. O ruído das máquinas mesturábase co dos barrenos e o dos picos. Non era infrecuente que ao abrir unha nova vía abrollasen mananciais ocultos, daquela reducíanse as horas de labor, pero había que traballar coa roupa e as botas empapadas, auga e po formando unha lama negra.

O traballo era duro, pero tamén un espazo de convivencia onde cada un dependía dos demais. Sabíanse partícipes do mesmo degaro e do mesmo destino: traballar na escuridade das galerías subterráneas para que arriba, nos fogares, non faltase de nada. A mina leváballes a xuventude e a saúde, pero dáballes un sentimento de pertenza, unha dignidade de coraxe e resistencia, como se o carbón que ardía nas centrais térmicas tamén lles ardese no peito.

Canarios

O perigo non cesaba. Unha vibración mal calculada, unha viga corroída ou unha bolsa de gas constituían trampas mortais.

O grisú, invisible, inodoro e inflamable, era un inimigo silencioso. Para detectalo levaban canarios en pequenas gaiolas. Se o paxaro se asfixiaba, non quedaba outra que saír a escape. No Canadá seica baixaban dous inspectores, provistos de máscaras, cun canario; e en canto lle notaban os primeiros síntomas, reanimábano cunha corrente de oxíxeno. Fráxiles gardiáns, nas minas de Asturias e León salvaron a vida de mineiros á conta da propia.

A enfermidade era a consecuencia inevitable de quen respiraba un aire mesto e insalubre. A silicose endurecía os pulmóns e o alento volvíase curto e fatigado, mesmo en repouso. Os mineiros vedraños tiñan a pel marcada, os ollos encovados e a tose seca. Algúns morrían novos, outros sobrevivían para contar historias de esforzo, heroísmo e sacrificio: “Mineiros de sombras”... “Mineiros de luz”!, máis ben.